Klasa 2 · rozdział 5
Funkcje i dołączanie plików
Powtarzający się kod wydzielasz do
funkcji. Wspólny nagłówek strony —
do osobnego pliku przez
include / require.
Pomysł znasz z wywołań alert w klasie 1; tu piszesz własne funkcje.
Po tym rozdziale powinieneś umieć
- opowiedzieć, co się dzieje od wywołania funkcji do
return; - zdefiniować funkcję z parametrami i
returnoraz wywołać ją wielokrotnie; - podać argument domyślny i rozumieć zakres lokalny zmiennej;
- na ocenę 5–6 (klasa programisty): oznaczyć typy parametrów i typ zwracany;
- rozróżnić
includeirequire(oraz warianty_once); - podzielić stronę na pliki (np. nagłówek i treść).
1. Jak działa funkcja
Funkcja to nazwany przepis: „weź te dane, zrób to, oddaj wynik”. Piszesz przepis raz. Potem wołasz go tyle razy, ile potrzeba — z innymi liczbami, innym imieniem, inną stawką. Gdy w przepisie jest błąd, poprawiasz jedno miejsce, nie pięć kopii.
W klasie 1 już wołałeś gotowe funkcje: alert, prompt, Number.
Teraz piszesz własne. W PHP definicja zaczyna się od słowa function.
Definicja i wywołanie to dwa różne momenty
Gdy interpreter dochodzi do function suma(…), nie liczy jeszcze sumy.
Zapamiętuje tylko: „jest taka nazwa, takie parametry, takie ciało”.
Przepis rusza dopiero przy wywołaniu — nazwa i nawias z wartościami: suma(3, 4).
// 1. Definicja — sam przepis, jeszcze nic się nie liczy
function suma($a, $b) {
return $a + $b;
}
// 2. Wywołanie — tu PHP wchodzi do ciała
$wynik = suma(3, 4);
echo $wynik; // 7
// 3. To samo ciało, inne dane
echo suma(10, 2); // 12
Co się dzieje w jednym wywołaniu
Weź suma(3, 4). Kolejność jest zawsze ta sama:
- PHP odkłada na chwilę miejsce wywołania (tu: przypisanie do
$wynik). - Kopiuje argumenty do parametrów:
$adostaje3,$bdostaje4. - Wykonuje instrukcje w klamrach — tu jedno dodawanie.
-
Trafia na
return $a + $b. Wartość7zastępuje zapissuma(3, 4)w miejscu wywołania. Reszta ciała (gdyby była podreturn) się nie wykona. - Sterowanie wraca:
$wynikma7.
Parametr to nazwa w definicji ($a). Argument to wartość przy wywołaniu (3).
Na zajęciach mówimy krótko „argument”, gdy nie trzeba rozróżniać.
$ — dolar jest przy zmiennych. Małe litery, kolejne słowa z wielkiej:
obliczRabat, albo podkreślniki: oblicz_rabat.
W jednym pliku trzymaj jeden styl. Dwie funkcje o tej samej nazwie w jednym żądaniu
dają błąd „Cannot redeclare”.
Argumenty wchodzą przez wartość: funkcja dostaje kopię. Zmiana $a w ciele
nie zmienia zmiennej, którą podałeś przy wywołaniu. (Przekazanie przez referencję, &,
pomijamy — na start nie jest potrzebne.)
2. Argumenty, return i przykłady
return oddaje wynik do miejsca wywołania. Bez return wywołanie ma wartość
null. Dlatego obliczenie zostawiasz w funkcji, a echo i HTML —
tam, gdzie składasz stronę. Ten sam wynik możesz wtedy wypisać, wstawić do warunku albo podać
do kolejnej funkcji.
Wynik do warunku i do szablonu
function czyDorosly($lata) {
return $lata >= 18;
}
$wiek = 17;
if (czyDorosly($wiek)) {
echo "Pełnoletni";
} else {
echo "Za młodo";
}
Kilka gałęzi, jeden return na końcu albo wcześniejsze wyjście
function ocenaSlownie($ocena) {
if ($ocena === 2) {
return "dopuszczający";
}
if ($ocena === 3) {
return "dostateczny";
}
if ($ocena >= 4 && $ocena <= 6) {
return "powyżej dostatecznego";
}
return "poza skalą";
}
echo ocenaSlownie(5);
Pierwszy pasujący return kończy funkcję. To wczesny powrót:
nie musisz pakować reszty w else.
Łańcuch z danych — nadal return, nie echo
function formatKwota($kwota) {
return $kwota . " zł";
}
$cena = formatKwota(12);
echo "<p>Do zapłaty: $cena</p>";
echo "<p>Rabat od " . formatKwota(3) . "</p>";
Gdy funkcja tylko wypisuje
Wolno dać echo w ciele — bywa wygodne przy kawałku HTML.
Minus: wyniku nie użyjesz drugi raz (w warunku, w innym łańcuchu). Porównaj:
Tylko echo — mniej uniwersalne - tylko wypisuje
function wypiszSume($a, $b) {
echo $a + $b;
}
wypiszSume(3, 4);
return — wynik jest do wzięcia
function suma($a, $b) {
return $a + $b;
}
echo "<strong>" . suma(3, 4) . "</strong>";
Na zajęciach domyślnie: funkcja liczy albo składa tekst i return,
strona robi echo.
3. Argumenty domyślne i zakres zmiennych
Wartość domyślna
Gdy wywołanie nie poda argumentu, PHP wstawia wartość z definicji. Argumenty z domyślną wartością stawiaj na końcu listy.
function powitanie($imie, $dzien = "dzień") {
return "Dobry $dzien, $imie";
}
echo powitanie("Ania"); // Dobry dzień, Ania
echo powitanie("Ania", "wieczór"); // Dobry wieczór, Ania
Zakres
Zmienna utworzona wewnątrz funkcji jest lokalna: na zewnątrz jej nie widać. Zmienna z zewnątrz nie wchodzi sama do funkcji — przekaż ją argumentem.
$stawka = 23;
function brutto($netto, $procent) {
return $netto * (1 + $procent / 100);
}
echo brutto(100, $stawka);
global wciąga zmienną z zewnątrz. Działa, ale gubi czytelność:
nie widać, skąd funkcja bierze dane. Na zajęciach: argumenty i return.
4. Typy parametrów i wyniku
Przy nazwie parametru i po nawiasie możesz dopisać
typ. PHP wtedy sprawdza dane przy wywołaniu
i wartość z return. Zapis wygląda tak:
function suma(int $a, int $b): int {
return $a + $b;
}
echo suma(3, 4);
int $a — ten parametr ma być liczbą całkowitą.
: int po nawiasie — funkcja oddaje liczbę całkowitą.
To nie zmienia sposobu wołania: nadal suma(3, 4).
function suma($a, $b)).
Typy, których używasz przy deklaracji
To te same nazwy co przy var_dump / rzutowaniu z rozdziału o składni,
plus kilka zapisów tylko przy funkcjach.
| Zapis | Znaczenie | Przykład wartości |
|---|---|---|
int |
Liczba całkowita | 10, -3 |
float |
Liczba z ułamkiem | 3.14, 1.0 |
string |
Łańcuch znaków | "Ania" |
bool |
Prawda albo fałsz | true, false |
array |
Tablica (kolejny rozdział) | [1, 2] |
object |
Obiekt — przy klasach, później | instancja new … |
mixed |
Dowolny typ (mało mówi — rzadko) | 7 albo "x" |
void |
Nic nie zwraca — tylko po : |
ciało bez return wartości |
?int, ?string… |
Dany typ albo null |
5 albo null |
int|string |
Unia: jeden z podanych typów (PHP 8) | 7 albo "7" |
iterable |
Da się przejść foreach |
tablica; później też inne zbiory |
callable |
Da się wywołać jak funkcję | nazwa funkcji; później też domknięcie |
Na start wystarczą int, float, string, bool
i czasem ?string albo void.
iterable i callable zostaw na tablice i funkcje zwrotne.
Więcej przykładów z typami
function czyDorosly(int $lata): bool {
return $lata >= 18;
}
function formatKwota(float $kwota): string {
return $kwota . " zł";
}
function etykietaGoscia(?string $imie): string {
if ($imie === null || $imie === "") {
return "Gość";
}
return $imie;
}
function wypiszNaglowek(string $tresc): void {
echo "<h1>$tresc</h1>";
}
?string $imie — wolno podać łańcuch albo null (np. „brak imienia”).
: void — funkcja nic nie oddaje; wolno samo return; bez wartości,
nie wolno return $x.
Gdy typ się nie zgadza
Domyślnie PHP bywa łagodny: suma("3", "4") przy int często
rzutuje łańcuch na liczbę i policzy 7. To ta sama cicha konwersja
co przy "2" + 3.
Na ocenę 6 w klasie programisty dokładszym zapisem jest tryb ścisły na górze pliku
(zaraz po <?php):
<?php
declare(strict_types=1);
function suma(int $a, int $b): int {
return $a + $b;
}
echo suma(3, 4);
// echo suma("3", "4"); ← TypeError: argument musi być int
declare(strict_types=1); zły typ argumentu albo zły typ z return
zatrzymuje skrypt komunikatem TypeError. To sygnał do poprawy wywołania
albo rzutowania przed wywołaniem: suma((int) $wpis, 4).
declare(strict_types=1); dotyczy tego pliku, nie całego projektu.
Plik, który tylko dołączasz, ma własną deklarację — albo jej nie ma.
5. include i require
PHP wstawia w to miejsce zawartość innego pliku (zwykle też .php).
To nie jest kopiowanie ręcznie — jedna zmiana nagłówka poprawia wszystkie strony.
| Gdy pliku nie ma | Ponowne dołączenie tego samego pliku | |
|---|---|---|
include |
Ostrzeżenie, skrypt jedzie dalej | Dołączy znowu |
require |
Błąd fatalny, skrypt się zatrzymuje | Dołączy znowu |
include_once / require_once |
Jak wyżej | Pominie, jeśli ten plik już był |
Na zajęciach: wspólny kawałek strony, bez którego nie ma sensu iść dalej → require
albo require_once. Opcjonalny fragment → include.
require "naglowek.php";
echo "<p>Treść tej podstrony</p>";
require "stopka.php";
Ścieżka jest względna wobec aktualnie wykonywanego skryptu. Trzymaj dołączane pliki
w tym samym folderze albo w podfolderze, np. require "inc/naglowek.php";.
6. Podział strony na pliki
Powtarzające się <!DOCTYPE>, menu i stopka nie powinny leżeć skopiowane
w pięciu plikach. Wydzielasz je raz.
Przykład układu katalogu:
cwiczenia-php/
inc/
naglowek.php
stopka.php
index.php
kontakt.php
inc/naglowek.php — otwarcie HTML i menu (ścieżki w linkach licz od strony, nie od inc/):
<!DOCTYPE html>
<html lang="pl">
<head>
<meta charset="UTF-8">
<title>Sklep</title>
</head>
<body>
<nav>
<a href="index.php">Start</a>
</nav>
index.php:
<?php require "inc/naglowek.php"; ?>
<h1>Witaj</h1>
<?php require "inc/stopka.php"; ?>
naglowek.php + require na każdej stronie.
Pliki muszą leżeć w katalogu serwera i otwierać się przez http://.
Ćwiczenia do samodzielnego wykonania
Pliki w C:\xampp\htdocs\cwiczenia-php, otwierane przez
http://localhost/cwiczenia-php/…. Apache włączony.
Ćwiczenie 1. Suma łatwe
Funkcja suma($a, $b) z return. Na stronie wypisz wynik dla dwóch par liczb
(wywołaj funkcję dwa razy).
Ćwiczenie 2. Domyślny argument łatwe
Funkcja ceny brutto: netto i opcjonalna stawka VAT (domyślnie 23).
Wywołaj raz z jednym argumentem, raz z dwoma. Obliczenie w funkcji, echo na zewnątrz.
Ćwiczenie 3. return do warunku średnie
Funkcja czyZaliczone($punkty) oddaje true / false (próg 50).
W skrypcie wywołaj ją dla trzech różnych liczb i dla każdej wypisz „Zaliczone” albo „Do poprawy”.
Osobna funkcja ocenaSlownie($ocena) z wczesnym return (2–6 i „poza skalą”).
W komentarzu: czemu echo jest poza funkcją, a nie w środku.
Ćwiczenie 4. include vs require średnie
Dwa skrypty: jeden include nieistniejącego pliku, drugi require tego samego.
W notatkach: co widać w przeglądarce w każdym wariancie (ostrzeżenie vs zatrzymanie).
Ćwiczenie 5. Nagłówek i stopka średnie
Folder inc/: naglowek.php i stopka.php.
Dwie strony: index.php i o-nas.php — obie dołączają te same pliki.
Menu w nagłówku ma dwa linki. Zmień tytuł w nagłówku raz i sprawdź obie podstrony.
Ćwiczenie 6. Funkcja + podział trudne
Plik inc/funkcje.php z funkcją formatującą cenę (np. dopisuje „ zł”).
require_once tego pliku w nagłówku albo na górze strony.
Na dwóch podstronach wywołaj funkcję. W komentarzu: czemu _once, a nie zwykły require,
gdy nagłówek mógłby być dołączony dwa razy.
function … w tym samym żądaniu to błąd „Cannot redeclare”.
require_once chroni przed drugim wczytaniem definicji.
Ćwiczenie 7. Typy przy funkcji trudne
Na ocenę 5–6 w klasie programisty. Przepisz suma i formatKwota
z typami parametrów i typem po :. Dołóż funkcję z ?string
(np. etykieta gościa) oraz jedną z : void.
W komentarzu: co się stanie po wywołaniu suma("3", 4) bez
i z declare(strict_types=1); — sprawdź w przeglądarce.
Klasa informatyczna (INF.03 jako drugi egzamin) może to ćwiczenie pominąć.
Sprawdź się
Wymagania na ocenę
Ocena wyższa zawiera wymagania na oceny niższe.
Typy przy funkcji (int $a, : string): w klasie programisty na 5 i 6.
W klasie informatycznej, gdzie INF.03 jest drugim egzaminem zawodowym, ten zapis nie jest wymagany.
| Ocena | Uczeń |
|---|---|
| 2 | Definiuje funkcję z parametrem i return według wzoru. Stosuje include według przykładu. |
| 3 | Wywołuje funkcje z argumentami (także wielokrotnie). Rozróżnia include i require. |
| 4 | Opisuje przebieg wywołania (argument → parametr → return). Stosuje argumenty domyślne. Dzieli stronę na pliki (nagłówek, treść). |
| 5 | Uzasadnia require_once vs include. Trzyma obliczenie w funkcji, wypis poza nią. W klasie programisty: oznacza typy parametrów i typ zwracany (int, string, bool, float). |
| 6 | Projektuje zestaw funkcji i plików. Wyjaśnia zakres lokalny bez global. W klasie programisty: stosuje ?typ albo void, declare(strict_types=1) i interpretuje TypeError. |