Klasa 2 · rozdział 7
Programowanie obiektowe w PHP
Tablica asocjacyjna trzyma dane pod kluczami. Gdy do danych dochodzą czynności („dodaj punkty”, „policz brutto”), zapisujesz je razem: klasa to wzorzec, obiekt to jeden konkretny egzemplarz.
Po tym rozdziale powinieneś umieć
- odróżnić klasę (wzorzec) od obiektu (jednego egzemplarza);
- napisać klasę z właściwościami, konstruktorem i metodą oraz utworzyć obiekt przez
new; - wyjaśnić, że
$thisto ten obiekt, na którym właśnie wywołano metodę; - ukryć pole słowem
privatei wystawić je przez getter albo setter; - rozszerzyć klasę przez
extendsi wywołać konstruktor rodzica; - odróżnić składnik
static(należy do klasy) od pola jednego obiektu.
1. Klasa i obiekt
Formularz „karta ucznia” jest jeden: ma rubryki imię i punkty. Wypełnionych kart jest wiele — Ania ma 86 punktów, Bartek 40. Rubryki się nie zmieniają, wartości tak. W programie formularz to klasa, wypełniona karta to obiekt.
| Klasa | Obiekt | |
|---|---|---|
| Co to jest | Wzorzec: jakie pola i jakie czynności | Jeden konkretny egzemplarz wzorca |
| Ile ich jest | Zwykle jedna definicja w pliku | Tyle, ile razy napiszesz new |
| Przykład | class Uczen |
$ania, $bartek |
| Dane | Nazwy pól: imię, punkty | Wartości: „Ania”, 86 |
Dwa obiekty tej samej klasy nie dzielą wartości. Dopisanie punktów Ani nie zmienia punktów Bartka.
To najważniejsza różnica wobec jednej tablicy $uczen, w której mieści się tylko jeden rekord.
Listę uczniów da się trzymać w tablicy obiektów — każdy element to osobna karta.
Metoda — funkcja zapisana w klasie, np. „czy zaliczony”.
Instancja — inna nazwa obiektu utworzonego z klasy.
Ten sam pomysł jest w JavaScript (class, new, this).
Zapis w PHP ma dolara przy zmiennych i strzałkę -> przy polu.
W JS piszesz this.imie, w PHP $this->imie.
2. Właściwości, metody, new
Klasę otwierasz słowem class i nazwą. Nazwa zwykle z wielkiej litery: Uczen,
nie uczen. W środku są pola i metody. Na start pole jest public —
da się je odczytać spoza klasy. Widoczność (private) jest w dalszej sekcji.
class Uczen {
public $imie;
public $punkty;
public function czyZaliczony() {
return $this->punkty >= 50;
}
}
new Uczen tworzy obiekt. Potem do pól wchodzisz strzałką ->.
To nie jest => z tablicy asocjacyjnej. Przy właściwości nie ma nawiasu.
Przy metodzie nawias jest — tak jak przy zwykłej funkcji.
$ania = new Uczen();
$ania->imie = "Ania";
$ania->punkty = 86;
$bartek = new Uczen();
$bartek->imie = "Bartek";
$bartek->punkty = 40;
echo $ania->imie; // Ania
var_dump($ania->czyZaliczony()); // true
var_dump($bartek->czyZaliczony()); // false
Jedna metoda czyZaliczony obsługuje obie karty. Przy $ania->czyZaliczony()
w środku $this->punkty to 86. Przy $bartek->czyZaliczony() to 40.
$this znaczy: ten obiekt, na którym właśnie wywołano metodę.
$ania->imie.
Klucz tablicy: $ania["imie"] — tak było w poprzednim rozdziale.
Na obiekcie nawias kwadratowy nie czyta właściwości.
3. Konstruktor i $this
Ustawianie pól po new łatwo pominąć: obiekt bez imienia i bez punktów.
Konstruktor to metoda __construct, którą PHP woła samo w momencie new.
Argumenty z nawiasu przy new trafiają do konstruktora.
class Uczen {
public $imie;
public $punkty;
public function __construct($imie, $punkty) {
$this->imie = $imie;
$this->punkty = $punkty;
}
public function czyZaliczony() {
return $this->punkty >= 50;
}
public function dodajPunkty($ile) {
$this->punkty = $this->punkty + $ile;
}
}
$ania = new Uczen("Ania", 86);
$bartek = new Uczen("Bartek", 40);
$bartek->dodajPunkty(15);
Ślad new Uczen("Ania", 86):
- PHP tworzy pusty obiekt klasy
Uczen. - Woła
__construct("Ania", 86). W tym wywołaniu$thisto właśnie ten nowy obiekt. $this->imie = $imiewpisuje „Ania” w pole tego obiektu, nie w zmienną lokalną, która zniknie.newoddaje gotowy obiekt do$ania.
Po $bartek->dodajPunkty(15) Bartek ma 55 punktów. Ania nadal 86.
Metoda zmienia tylko obiekt przed strzałką.
echo $ania->punkty; // 86
echo $bartek->punkty; // 55
$this — obiekt, na którym stoisz.$this->punkty — pole tego obiektu. Po strzałce nie piszesz drugiego dolara:
$this->$punkty szukałoby pola o nazwie trzymanej w zmiennej $punkty.
Parametr konstruktora i pole mogą nazywać się tak samo ($imie i $this->imie).
Bez $this-> przypisanie $imie = $imie nic nie zapisuje w obiekcie —
przestawiasz parametr na samego siebie.
4. public, private, protected
Słowo przed polem albo metodą mówi, kto może do tego sięgnąć.
Z zewnątrz ($ania->…) |
W metodzie tej klasy | W klasie potomnej | |
|---|---|---|---|
public |
tak | tak | tak |
protected |
nie | tak | tak |
private |
nie | tak | nie |
class Uczen {
public $imie;
private $punkty;
public function __construct($imie, $punkty) {
$this->imie = $imie;
$this->punkty = $punkty;
}
public function czyZaliczony() {
return $this->punkty >= 50;
}
}
$ania = new Uczen("Ania", 86);
echo $ania->imie; // Ania
var_dump($ania->czyZaliczony()); // true — metoda wolno, ona czyta private
// echo $ania->punkty; ← błąd: pole prywatne
Metoda czyZaliczony jest w klasie, więc widzi $this->punkty.
Kod strony, poza klasą, już nie. Dzięki temu nikt nie wpisze punktów „z boku”,
omijając zasadę, którą trzymasz w metodzie.
protected przyda się przy dziedziczeniu: klasa potomna może czytać pole,
a kod strony nadal nie. Przykład jest w sekcji o extends.
5. Gettery, settery, hermetyzacja
Pole private nie znika. Wystawiasz je metodami: getter czyta, setter zapisuje.
Hermetyzacja znaczy: dane są schowane, a zmiana idzie przez metodę,
w której stoi reguła (np. „saldo nie spada poniżej zera”).
class Konto {
private $saldo;
public function __construct($saldo) {
$this->setSaldo($saldo);
}
public function getSaldo() {
return $this->saldo;
}
public function setSaldo($saldo) {
if ($saldo < 0) {
$saldo = 0;
}
$this->saldo = $saldo;
}
}
$k = new Konto(100);
$k->setSaldo(-20);
echo $k->getSaldo(); // 0
Konstruktor woła setSaldo, więc ta sama reguła działa przy tworzeniu i przy późniejszej zmianie.
Zapis $k->saldo = -20 kończy się błędem: pole jest prywatne, spoza klasy go nie widać.
Getter bywa jedyną metodą, gdy pole tylko czytasz (imię ustawione w konstruktorze i już). Setter dodajesz, gdy wolno wartość zmienić i chcesz ją sprawdzić.
class Uczen {
private $imie;
private $punkty;
public function __construct($imie, $punkty) {
$this->imie = $imie;
$this->setPunkty($punkty);
}
public function getImie() {
return $this->imie;
}
public function getPunkty() {
return $this->punkty;
}
public function setPunkty($punkty) {
if ($punkty < 0) {
$punkty = 0;
}
if ($punkty > 100) {
$punkty = 100;
}
$this->punkty = $punkty;
}
}
public $punkty każda linia skryptu może wpisać 999 albo −5.
Przy private i setPunkty zakres 0–100 jest w jednym miejscu.
Reszta kodu woła metodę i nie powtarza warunku.
6. Dziedziczenie: extends i parent
Nowa klasa może przejąć pola i metody istniejącej. extends znaczy „jest rodzajem”.
Uczen jest rodzajem Osoba: ma imię jak każda osoba i dodatkowo punkty.
Klasa po lewej (potomek) dostaje to, co ma klasa po prawej (rodzic), i może dodać własne.
class Osoba {
protected $imie;
public function __construct($imie) {
$this->imie = $imie;
}
public function przedstawSie() {
return "Jestem " . $this->imie;
}
}
class Uczen extends Osoba {
private $punkty;
public function __construct($imie, $punkty) {
parent::__construct($imie);
$this->punkty = $punkty;
}
public function opis() {
return $this->imie . " — " . $this->punkty . " pkt";
}
}
$ania = new Uczen("Ania", 86);
echo $ania->przedstawSie(); // Jestem Ania — metoda z rodzica
echo $ania->opis(); // Ania — 86 pkt
parent::__construct($imie) woła konstruktor Osoba, żeby imię
zapisało się w polu rodzica. Bez tej linii potomek miałby punkty, a imię zostałoby puste.
parent:: to „metoda rodzica”, nie obiekt.
$this->imie w opis działa, bo pole jest protected:
potomek je widzi. Z zewnątrz $ania->imie już nie. Gdyby w Osoba
pole było private, nawet Uczen nie mógłby napisać $this->imie
— zostałby getter w rodzicu, np. $this->przedstawSie().
extends.
7. static i stałe klasy
Zwykłe pole żyje w jednym obiekcie: Ania ma swoje punkty, Bartek swoje.
Składnik static należy do klasy. Jest jeden na wszystkich uczniów,
np. licznik „ilu uczniów już utworzono”.
class Uczen {
public static $ile = 0;
public $imie;
public function __construct($imie) {
$this->imie = $imie;
self::$ile++;
}
}
$ania = new Uczen("Ania");
$bartek = new Uczen("Bartek");
echo Uczen::$ile; // 2
Z zewnątrz: Uczen::$ile — nazwa klasy, dwa dwukropki, dolar przy polu.
W metodzie: self::$ile — „ta klasa”, nie „ten obiekt”.
$ania->ile nie jest sposobem na pole statyczne.
Stała klasy też należy do wzorca, nie do jednej karty. Nie ma przy niej dolara. Wartości nie zmieniasz w trakcie skryptu.
class Cennik {
public const VAT = 23;
public function brutto($netto) {
return $netto * (1 + self::VAT / 100);
}
}
echo Cennik::VAT; // 23
$c = new Cennik();
echo $c->brutto(100); // 123
$this.
Jedna liczba dla całej klasy (ile obiektów powstało, stawka VAT) → static albo const.
const, gdy wartość stoi. static, gdy skrypt ją zmienia (licznik).
Ćwiczenia do samodzielnego wykonania
Pliki w C:\xampp\htdocs\cwiczenia-php,
http://localhost/cwiczenia-php/…. Apache włączony.
Klasy możesz trzymać w tym samym pliku co stronę albo w require_once.
Ćwiczenie 1. Dwie karty łatwe
Klasa Uczen z publicznymi polami $imie i $punkty.
Utwórz dwa obiekty, ustaw pola po new i wypisz imiona.
Zmień punkty tylko pierwszego. W komentarzu: czemu drugi obiekt został przy swojej liczbie.
Ćwiczenie 2. Konstruktor i metoda łatwe
Te same dane wstawiaj w __construct. Metoda czyZaliczony
zwraca prawdę przy punktach ≥ 50. Wypisz wynik dla ucznia poniżej progu i powyżej.
echo zostaw poza metodą.
Ćwiczenie 3. Pole prywatne średnie
Punkty zrób private. Odczyt przez getPunkty.
Sprawdź w przeglądarce, co się dzieje przy echo $uczen->punkty
(komunikat błędu) i jak działa getter. Imię może zostać publiczne.
Ćwiczenie 4. Setter z regułą średnie
setPunkty przycina wartość do zakresu 0–100.
Konstruktor ma wołać setter, nie wpisywać pola z boku.
Przetestuj −5, 40 i 150. W komentarzu: czemu reguła nie jest powtórzona w trzech miejscach skryptu.
Ćwiczenie 5. extends trudne
Klasa Osoba z protected $imie i metodą przedstawSie.
Klasa Uczen extends Osoba dokłada punkty.
Konstruktor ucznia woła parent::__construct.
Na stronie wypisz przedstawienie i opis z punktami.
Spróbuj odczytać $imie spoza klas i zapisz w komentarzu, czemu chroni je protected.
Ćwiczenie 6. Dwie klasy trudne
Produkt (nazwa, cena netto, metoda brutto ze stawką).
Osobno stała VAT albo pole static z liczbą utworzonych produktów,
zwiększana w konstruktorze. Utwórz dwa produkty i wypisz licznik oraz brutto jednego z nich.
W komentarzu: co jest wspólne dla wszystkich produktów, a co ma każdy z osobna,
i czemu cena nie jest static.
self::$ile++ w konstruktorze, odczyt Produkt::$ile.
Cena zostaje zwykłym polem, bo każdy produkt ma inną.
Sprawdź się
Wymagania na ocenę
Ocena wyższa zawiera wymagania na oceny niższe.
| Ocena | Uczeń |
|---|---|
| 2 | Odróżnia klasę od obiektu. W gotowym kodzie wskazuje $this i mówi, że to ten obiekt, na którym wywołano metodę. |
| 3 | Definiuje class z konstruktorem i metodą. Tworzy obiekt przez new i wywołuje metodę. |
| 4 | Stosuje public i private. Używa $this w kilku metodach. Dwa obiekty tej samej klasy mają osobne wartości pól. |
| 5 | Stosuje extends i parent::__construct. Pisze getter albo setter. Uzasadnia, po co pole jest prywatne. Odróżnia static od pola obiektu. |
| 6 | Dzieli zadanie na więcej niż jedną klasę i uzasadnia, co jest wspólne (stała, licznik), a co należy do jednego obiektu (cena, imię). |